Chuyển đổi số là xu hướng không thể đảo ngược

Hải quan đang trở thành một trong những mắt xích quan trọng nhất trong quá trình thúc đẩy thương mại quốc tế. Khi thương mại toàn cầu vượt mốc 35 nghìn tỷ USD trong năm 2025, áp lực xử lý khối lượng hàng hóa ngày càng lớn đã buộc các cơ quan hải quan trên thế giới phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số và hiện đại hóa hệ thống quản lý. Theo UNCTAD, thương mại toàn cầu đạt mức kỷ lục trong năm 2025, tạo áp lực lớn lên hoạt động kiểm soát biên giới và thông quan hàng hóa (Nguồn: UNCTAD Global Trade Update December 2025).

Xu hướng nổi bật hiện nay là việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống quản lý rủi ro và chứng từ điện tử nhằm rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao hiệu quả kiểm tra. Nhiều cơ quan hải quan đang chuyển từ phương thức kiểm tra thủ công sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro, qua đó vừa tăng cường khả năng giám sát vừa tạo thuận lợi cho thương mại quốc tế (Nguồn: WTO Global Trade Outlook Video Briefing).

Tuy nhiên, các cơ quan hải quan toàn cầu vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới khiến số lượng lô hàng nhỏ tăng mạnh, làm gia tăng áp lực kiểm tra và xử lý dữ liệu. Bên cạnh đó, các yêu cầu mới liên quan đến môi trường, truy xuất nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa và an ninh chuỗi cung ứng đang khiến hoạt động quản lý hải quan ngày càng phức tạp. Khoảng cách về năng lực công nghệ giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển cũng tạo ra sự chênh lệch đáng kể trong hiệu quả thực thi.

Rủi ro lớn nhất trong giai đoạn tới là tình trạng phân mảnh dữ liệu và thiếu tiêu chuẩn chung giữa các hệ thống hải quan quốc gia. Điều này có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, giảm tính minh bạch và làm chậm quá trình hội nhập thương mại toàn cầu. Theo UNCTAD, sự gia tăng các rào cản thương mại và xu hướng phân mảnh kinh tế đang là một trong những yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả lưu chuyển hàng hóa quốc tế (Nguồn: UNCTAD Global Trade Update April 2026).

Dù vậy, tiềm năng phát triển của lĩnh vực hải quan vẫn rất lớn. Các mô hình Smart Customs, Single Window, blockchain và trao đổi dữ liệu thời gian thực được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể thời gian thông quan, tăng tính minh bạch và nâng cao khả năng quản lý rủi ro. Trong dài hạn, năng lực kết nối dữ liệu xuyên biên giới và mức độ số hóa của hệ thống hải quan sẽ trở thành một trong những lợi thế cạnh tranh quan trọng của mỗi quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu.